صفحه شخصی سید محمدکاظم طباطبایی

صفحه شخصی سید محمدکاظم طباطبایی

رتبه بندی کتب حدیثی



مجموع: ۹

بازدید: ۲۲۵۶

یادداشت

رتبه بندی کتب حدیثی

ارسال شده در: 17 اردیبهشت 1394 - 01:50 توسط سید محمد کاظم طباطبائی

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

نکاتی در باره اعتبار حدیث با توجه به مصادر آن:

 

  1. دربارة ملاك اعتبار حديث دو نظريه وجود دارد:

الف) وثوق سندی: اعتبار رواياتي که تمام افراد واقع در سند آن ثقه باشند؛

 ب) وثوق صدوري: اعتبار رواياتي كه مجموعه قرائن داخلی و خارجی بر صدور آن از معصومان دلالت‏ دارد.

2. متون قرآن و حديث را از منظر افزونی اعتبار و اطمینان به صدور آن ، مي‏توان اين گونه رتبه‏بندي کرد:

 الف) قرآن كريم؛

 ب) خبر متواتر؛

 ج) خبر صحيح؛

 د) خبر حسن؛

 ه‍ ) خبر موثق؛

 و) خبر قوي.

3 . از جمله مهمترین قرائن افزاینده اعتماد بر متون حدیثی که سبب افزایش اعتماد و پدیداری وثوق صدوری می گردد ، منبع و مصدر روایت است.

زیرا مصادر حدیثی از اعتبار یکسان و مساوی برخوردار نیستند.برخی از شایستگی هایی برخوردارند که آنها را بر صدر می نشاند و اعتماد بیشتر نسبت به منقولات آن پدید می آورد و برخی کاستی هایی دارند که از اعتبار آنها می کاهد و متون موجود در آن را نیز کم اعتبار می کند.

 4. شناسایی میزان اعتبار مصادر و ملاک اعتبار بخشی بدانها ، از اهمیت ویژه برخوردار است.اهمیت ملاک و معیار افزونی و کاستی اعتبار مصادر حدیثی به سبب اثرگذاری مستقیم بر اعتبار کتاب حدیثی است.

روشن است که نتایج پدیدآمده در رتبه بندی کتب حدیثی نیز بر میزان مراجعه و اعتماد بر آن، اثر گذار است.

5. برخی از عوامل تاثیرگذار بر افزايش یا كاهش اعتماد بر مصادر حديثي عبارتند از:

  1. صحت انتساب کتاب به مؤلف؛
  2. شخصيت علمي مؤلف؛
  3. میزان ضبط و دقت نویسنده ؛
  4. تخصص نویسنده در موضوع؛
  5. قدمت دوره نگارش و نزديك‏تر بودن به عصر امامان؛
  6. مدرسه و حوزه حدیثی مولف،
  7. شهرت و مقبوليت کتاب نزد دانشمندان متفاوت در دوره های مختلف؛
  8. اندک بودن متون در بردارنده محتوای شاذ ؛
  9. اندک بودن متون مستبعد؛
  10. اندک بودن ركاکت لفظی یا محتوایی؛
  11. همخواني بیشتر متون با ضروريات و مسلمات دين و مذهب؛
  12.  اندک ‏بودن راويان ضعیف و كذاب در اسناد و طرق؛
  13.  كمتر بودن متون اختصاصي.
  14. داشتن نسخه های فراوان تا حد تواتر.
  15. داشتن نسخه های کهن ، قرائت شده بر عالمان و دارای مهر بلاغ.

6. در متن ذیل ، 100 منبع مهم  حدیثی شیعه و 100 منبع مهم  حدیثی اهل سنت در چند درجه و رتبه دسته بندی شده اند. رتبه بندی مصادر اهل سنت مطابق با مبانی آنان و به دلیل نیاز با آگاهی پژوهشگران شیعی است.زیراآگاهی از منابع اهل سنت برای استدلال و احتجاج لازم است.

7. مصادر حدیثی در سه رتبه الف، ب و ج رتبه بندی شده اند. مصادر هم رتبه نیز در نه گروه قرار گرفته اند.منبع دارنده رتبه و پایه الف/1 بیشترین اعتبار و منبع دارنده رتبه و پایه ج /9 کمترین اعتبار را دارا هستند.

برخی مصادر نیز مصادر واسطه  هستند که در طول منابع خودد قرار میگیرند و اعتبار خاصی ندارند.

8. مصادر رتبه الف مرجعیت ، مقبولیت و شایستگی مورد اعتنا نزد پیروان مذهب خود دارند به گونه ای که پیروان آن مذهب، در مقام استدلال و یا  احتجاج استناد بدان مصادر را می پذیرند.

مصادر رتبه ب اگرچه شایستگی استناد انفرادی ندارند ولی به عنوان موید و شاهد مورد توجه هستند و در حالت تکرار یک مضمون ، شایستگی نسبی می یابند.

مصادر رتبه ج مصادر ضعیفی هستند که  شایستگی مرجعیت در استدلال علمی ندارند.اگرچه ظرافتهای موجود در آنها گاه سبب رفع اجمال متون اصلی می گردد.

9. چرایی و چگونگی رتبه و پایه هرکتاب، از استدلال و دفاع مستند و مقبولی برخوردار است که در این مختصر نمی گنجد.

10. این مجموعه حاصل برداشت شخصی این حقیر است و طبیعتا نیاز به ارزیابی، نقد مبنا و بنا دارد.این هدیه را دریغ مدارید.

 

رتبه ‏بندي صد كتاب حدیثی منتخب شيعه

 


 

رديف

نام كتاب

درجه/ رتبه

مؤلف

قرن

1

احتجاج

ب /  4

طبرسي (احمد بن علي)

6

2

اختصاص

ب  /  5

منسوب به شيخ مفيد

5

3

إرشاد

الف /  6

شيخ مفيد

5

4

إرشاد القلوب

ج  / 4

ديلمي (حسن بن محمد)

8

5

أعلام الدين

ج  / 4

ديلمي  (حسن بن محمد)

8

6

إعلام الوري

ج /  8

طبرسي  (فضل بن حسن)

6

7

إقبال الأعمال

ج  /  6

سيد بن طاووس

7

8

أمالي صدوق

ب  /  3

شيخ صدوق

4

9

أمالي طوسي

ب  /  2

شيخ طوسي

5

10

أمالي مفيد

ب  /  1

شيخ مفيد

5

11

إيضاح

ب  /  3

فضل بن شاذان

3

12

بحار الأنوار

ج /واسطه

علامة مجلسي

12

13

بشارة المصطفي

ب  /  5

طبري  (محمد بن علي)

6

14

بصائر الدرجات

ج  /  3

محمد بن حسن صفار

3

15

البلد الأمين

ب  /  7

كفعمي

9

16

تاريخ يعقوبي

ب  /  3

يعقوبي

3

17

تأويل الآيات الظاهرة

ج  /  7

غروي

10

18

تحف العقول

ب  /  2

ابن شعبه حرّاني

4

19

تفسير منسوب به امام عسكري†

ج  / 9

منسوب به امام عسكري†

2

20

تفسير عيّاشي

ب  /  3

عياشي

4

21

تفسير فرات كوفي

ج  /  5

فرات كوفي

3

22

تفسير قمّي

ب  /  3

علي بن ابراهيم قمي

4

23

تفسير كنز الدقائق

ج /واسطه

محمد رضا مشهدي

12

24

تفسير مجمع البيان

ب  /  4

طبرسي (فضل بن حسن)

6

25

تفسير الميزان

واسطه

علامة طباطبائي

15

26

تفسير نور الثقلين 

ج / واسطه

عروسي حويزي

12

27

تنبيه الخواطر

ج  /  2

ورام بن ابي فراس

7

28

توحيد

الف  /  6

شيخ صدوق

4

29

تهذيب الأحكام

الف  /  2

شيخ طوسي

5

30

ثواب الأعمال

الف  /  7

شيخ صدوق

4

31

جامع الأحاديث

واسطه

آيت‏اللّه‏ بروجردي

14

32

جامع الأحاديث

ج  /  3

جعفر بن احمد قمي

3

33

جامع الأخبار

ج  /  2

محمد بن ‏محمد سبزواري

7

34

جعفريّات

ب  /  4

اشعث كوفي

4

35

جمل

ب  /  3

شيخ مفيد

5

36

حلية الأبرار 

ج /واسطه

هاشم بحراني

12

37

الخرائج و الجرائح

ج  / 6

قطب الدين راوندي

6

38

خصائص الأئمّة ‰

ب  /  1

سيد رضي

5

39

خصال

الف  /  6

شيخ صدوق

4

40

دعائم الإسلام

ج  /  3

قاضي نعمان

4

41

دعوات

ج  /  2

قطب الدين راوندي

6

42

دلائل الإمامة

ب  /  5

طبري ( بن رستم)

5

43

رجال كشّي (اختيار معرفة‏الرجال)

ب  /  3

شيخ طوسي

5

44

رجال نجاشي

الف  /  5

نجاشي

5

45

روضة الواعظين

ج  /  4

فتال نيشابوري

6

46

زهد حسين بن سعيد

ب  /  1

حسين بن سعيد اهوازي

3

47

شرح الأخبار

ج  /  3

قاضي نعمان

4

48

شافي

ب  /  2

سيد مرتضي

5

49

صحيفة سجادية

الف  /  6

امام ‏زين‏العابدين

1

50

صفات الشيعة

الف  /  8

شيخ صدوق

4

51

علل ‏الشرايع

الف  /  8

شيخ صدوق

4

52

العمدة

ب  /  6

ابن بطريق

7

53

عوالي اللئالي

ج  /  8

ابن ابي جمهور

 
54

عيون أخبار الرضا

الف  /  8

شيخ صدوق

4

55

الغارات

ب  /  4

ابراهيم بن محمد ثقفي

3

56

الغدير

ب / واسطه

علامة اميني

14

57

غرر الحكم

ج  /  6

آمدي

6

58

غيبة طوسي

الف  /  5

شيخ طوسي

5

59

غيبة نعماني

ب  /  5

نعماني

4

60

الفقه الرضوی

ب  /  3

منسوب ‏به امام ‏رضا

 
61

الفقيه (من لايحضره الفقيه)

الف  /  3

شيخ صدوق

4

62

فلاح السائل

ب  /  6

سيد بن طاووس

7

63

قاموس الرجال

ب / واسطه

محمد تقي تستري

6

64

قرب الإسناد

ب  /  3

حميري قمي

3

65

كافي

الف  /  1

كليني

4

66

كامل الزيارات

ب  /  3

محمد بن قولويه

4

67

كتاب سليم بن قيس

ج  /  8

سليم بن قيس

1

68

كشف الغمّة

ج  /  5

اربلي

7

69

كفاية الأثر

ج  /  2

ابن خزّاز

4

70

كمال الدين

الف  /  6

شيخ صدوق

4

71

كنز الفوائد

ب  /  4

كراجكي

5

72

لهوف (ملهوف)

ب  /  7

سيد بن طاووس

7

73

مائة منقبة

ج  /  2

ابن شاذان (محمد بن احمد)

5

74

المَجازات النبويّة

الف  /  7

سيد رضي

5

75

محاسن

ب  /  3

برقي

3

76

المحجّة البيضاء

ب / واسطه

فيض كاشاني

12

77

مختصر بصائر الدرجات

ب  /  8

حسن بن سليمان حلي

9

78

مسائل علي بن جعفر

ب  /  2

علي بن جعفر

3

79

مستدرك الوسائل

ج / واسطه

نوري

14

80

مشكاة الأنوار

ب  /  8

طبرسي (علي بن حسن)

7

 
81

مصباح الشريعة

ج  / 9

منسوب ‏به ‏امام ‏صادق†

 
82

مصباح كفعمي

ب  /  7

كفعمي

9

83

مصباح المتهجّد

ب  /  4

شيخ طوسي

5

84

معاني الأخبار

الف  /  7

شيخ صدوق

4

85

مكارم الأخلاق

ب  /  4

طبرسي (حسن بن فضل)

6

86

الملاحم و الفتن (التشريف بالمنن)

ج  /  8

سيد بن طاووس

7

87

مناقب لابن شهرآشوب

ج  /  4

ابن شهرآشوب

6

88

منية المريد

ب  /  6

شهيد ثاني

10

89

المواعظ العددية

ج  /  9

حسيني عاملي

11

90

مُهج الدعوات

ب  /  6

سيد بن طاووس

7

91

ميزان الحكمة

ج / واسطه

محمدي ري‌شهري

15

92

نثر الدرّ

ب  /  5

آبي

5

93

نزهة الناظر

ج  /  1

حلواني

5

94

نوادر راوندي

ب  /  5

سيد فضل‌اللّه‏ راوندي

5

95

نهج البلاغة

الف  /  5

سيد رضي

5

96

نهج السعادة 

ج / واسطه

محمد‌باقر محمودي

معاصر

97

نهج ‏الفصاحة

ج / واسطه

  ابوالقاسم پاينده

معاصر

98

وافي

الف/ واسطه

فيض كاشاني

12

99

وقعة صفّين

ج  /  5

نصر بن مزاحم

3

100

اليقين

ب  /  6

سيد بن طاووس

7

             
 

 

 

رتبه‏ بندي صد كتاب حدیثی منتخب اهل ‏سنت

 

 

رديف

نام كتاب

درجه/ رتبه

مؤلف

قرن

1

إتحاف السادة

ج / واسطه

مرتضي زبيدي

13

2

إحياء علوم الدين

ج  /  3

غزالي

6

3

الأخبار الطوال

ج  /  4

دينوري

3

4

الأدب المفرد

الف  / 6

بخاري

3

5

استيعاب

ب  /  5

ابن عبدالبر

5

6

اُسد الغابة

ب  /  5

ابن اثير

7

7

إشراف

ب  /  4

ابن ابي‌الدنيا

3

8

الإصابة

ب  /  5

ابن حجر عسقلاني

9

9

أغاني

ب  /  5

ابوالفرج اصفهاني

4

10

الإمامة و السياسة

ج  /  5

منسوب به ابن قتيبة

3

11

أنساب الأشراف

ب  /  2

بلاذري

3

12

البداية والنهاية

ب / واسطه

ابن كثير

8

13

بلاغات النساء

ج  /  2

ابن طيفور

4

14

البيان و التبيين

ب  /  4

جاحظ

3

15

تاريخ الإسلام ذهبي

ب  /  3

ذهبي

8

16

تاريخ بغداد

ب  /  3

خطيب بغدادي

5

17

تاريخ الخلفاء

ب  /  6

سيوطي

10

18

تاريخ خليفة بن خيّاط

ب  /  3

خليفة بن خياط

3

19

تاريخ دمشق

ب  /  4

ابن عساكر

6

20

تاريخ طبري (تاريخ الاُمم والملوك)

ب  / 3

طبري (محمد بن‏ جرير )

4

21

تاريخ كبير

ب  /  1

بخاري

3

22

تاريخ المدينة

ب  /  3

ابن شبّه

3

23

تذكرة الخواص

ج  /  5

سبط ابن جوزي

7

24

تفسير ابن كثير

ب  /  5

ابن كثير

8

25

تفسير الدرّ المنثور

ج /  3

سيوطي

10

26

تفسير طبري (جامع البيان)

ب  / 4

طبري (محمد بن ‏جرير)

3

27

تهذيب تاريخ  دمشق 

ج / واسطه

ابن منظور

6

28

تهذيب التهذيب

ب  /  3

ابن حجر عسقلاني

9

29

تهذيب الكمال

ب  /  2

مزّي

8

30

ثقات

ب  /  2

ابن حبّان

4

31

الجامع الصغير 

ج / واسطه

سيوطي

10

32

حلية الأولياء

ب  /  4

ابونعيم اصفهاني

5

33

خصائص الإمام أميرالمؤمنين†

ب  /  1

نسائي

4

34

ذخائر العقبي

ج  /  8

محب طبري

7

35

ربيع الأبرار

ب  /  5

زمخشري

6

36

الرياض النضرة

ج / واسطه

محب طبري

7

37

الزهد الكبير

ب  /  1

بيهقي

5

38

زهد

الف  /  8

احمد بن حنبل

3

39

زهد

ب  /  2

ابن مبارك

2

40

سلسلة الأحاديث الصحيحة

الف / واسطه

محمد ناصرالدين الباني

معاصر

41

سلسلة الأحاديث الضعيفة

ج  /  8

محمد ناصرالدين الباني

معاصر

42

سنن ابن ماجة

الف  /  5

ابن ماجه

3

43

سنن أبي‌داود

الف  /  3

ابوداوود

3

44

سنن ترمذي (الجامع الصحيح)

الف  / 4

ترمذي

3

45

سنن دارقطني

الف  /  9

دارقطني

4

46

سنن دارمي

الف  /  6

دارمي

3

47

سنن كبري (سنن بيهقي)

الف  / 9

بيهقي

5

48

سنن نسائي

الف  /  5

نسائي

4

49

سير أعلام النبلاء

ب  /  4

ذهبي

8

50

السيرة النبويّة لابن هشام

ب  /  3

ابن هشام

3

51

شرح نهج البلاغة

ج  /  2

ابن ابي‌الحديد

7

52

شُعب الإيمان

ب  /  2

بيهقي

5

53

صحيح ابن حبّان (الاحسان...)

الف / 7

ابن حبّان

8

54

صحيح ابن خزيمة

الف  /  7

ابن خزيمة

4

55

صحيح بخاري

الف  /  1

بخاري

3

56

صحيح مسلم

الف  /  2

مسلم نيشابوري

3

57

صفة الصفوة

ب  /  3

ابن جوزي

6

58

الصواعق المحرقة

ب  /  6

ابن حجر هيثمي

10

59

الطبقات الكبري

ب  /  2

ابن سعد

3

60

العظمة

ب  /  6

ابوشيخ اصفهاني

4

61

العقد الفريد

ب  /  4

ابن عبد ربّه

4

62

عيون الأخبار

ب  /  4

ابن قتيبه

3

63

فتح الباري (شرح صحيح بخاري)

ب  / 3

ابن حجر عسقلاني

9

64

الفتوح

ج  /  3

ابن اعثم

4

65

فرائد السمطين

ج  /  8

حمويني

8

66

الفردوس

ج  / 8

ديلمي (شيروية بن ‏شهردار)

6

67

الفصول المهمّة

ج  /  8

ابن صباغ

9

68

فضائل الصحابة

ب  /  3

ابن حجر عسقلاني

9

69

فضائل الصحابة

الف  /  8

احمد بن حنبل

3

70

الكامل في التاريخ

ب  /  4

ابن اثير

7

71

الكامل مبرّد

ب  /  4

مبرد

3

72

كفاية الطالب

ج  /  8

گنجي

7

73

كنز العمّال

ج / واسطه

متقي هندي

10

74

مجمع الزوائد 

ب / واسطه

هيثمي

9

75

مروج الذهب

ب  / 3

مسعودي (علي‏ بن ‏حسين)

4

76

المستدرك علي الصحيحين

الف  /  7

حاكم نيشابوري

5

77

مسند ابن حنبل

الف  /  6

احمد بن حنبل

3

78

مسند طيالسي

ب  /  2

ابوداوود طيالسي

3

79

مسند أبي يعلي

ب  /  2

ابويعلي موصلي

4

80

مسند إسحاق بن راهويه

ب  /  3

اسحاق بن راهويه

3

81

مسند بزّار (البحر الزخّار)

ب  / 3

بزار

3

82

مسند شهاب

ب  /  4

قضاعي

5

83

مصنّف ابن أبي شيبة

ب  /  1

ابن ابي شيبه

3

84

مصنّف عبد الرزّاق

ب  /  1

عبدالرزاق بن همام

3

85

مطالب السؤول

ج  /  8

محمد بن طلحة شافعي

7

86

معجم كبير

ب  /  1

طبراني (سليمان بن احمد)

4

87

مغازي

ب  /  4

واقدي

3

88

مفردات

ب / 6

راغب اصفهاني

6

89

مقاتل الطالبيّين

ب  /  6

ابوالفرج اصفهاني

4

90

مقتل الحسين خوارزمي

ج  /  8

خوارزمي

6

91

ملل و نحل

ب  /  6

شهرستاني

6

92

مناقب كوفي

ج  /  8

ابن سليمان كوفي

3

93

مناقب خوارزمي

ج  /  8

خوارزمي

6

94

مناقب ابن مغازلي

ج  /  2

ابن مغازلي

5

95

منتظم

ب  /  3

ابن جوزي

6

96

موطّأ

الف  /  5

مالك بن انس

2

97

موفّقيّات

ب  /  4

زبير بن بكار

3

98

نور الأبصار

ج  /  8

شبلنجي

13

99

نهاية

ب  /  4

ابن اثير

7

100

ينابيع المودّة

ج  /  9

قندوزي

13

 

نظرات

  1. رها موسوی 17 اردیبهشت 1394 - 12:35

    سلام بر استاد بزرگوار. این کار خیلی برای ما دانشجوها عالی است .

  2. ق 18 اردیبهشت 1394 - 22:38

    سلام علیکم استاد
    خسته نباشید
    خداوند به شما توفیق روزافزون عنایت فرماید . اجرکم عنداله

  3. جواد دهقان 18 اردیبهشت 1394 - 23:56

    استاد بزرگوار ، چنانچه مستندات این بررسی ها در قالب پایان نامه ای ارائه شود ، بسیار مطلوب است چرا که همانگونه که خود بیان داشتید حاصل برداشتهای شماست . کم بود شواذ وغیره باید با نمونه و معیار باشد. نکته دیگر اسامی کتابها دقیق تر نوشته شود بهتر است . سنن کبری و زهد نوشتن به نظر از نوشتار علمی دور است

  4. احمد غلامعلی 19 اردیبهشت 1394 - 00:09

    استاد بزرگوار سلام علیکم . بنده بحمدالله از زمان ورود به دارالحدیث با این تقسیم بندی حضرتعالی مانوس بودم . البته همان روش قدیمی عددی 1/1 و... که در کتاب منطق فهم حدیث به صورت کنونی منتشر کردید. نکته ای که برایم سؤال است ضریب هر یک از این معیارها چقدر است؟ به نظر میرسد کهن بودن و صحت انتساب و مؤلف بالاترین ضریب را دارد. درست است؟ نکته دوم همانگونه که مستحضریداستاد مددی ، برای امالی شیخ طوسی اعتبار بیشتری قائل است چرا که اصولا مانند امالی های رایج نیست و مجموعه ای از نوشتارهایی پیشین بوده است که شیخ با خود از بغداد آورده بود و در سال 454 به این صورت امالی به یادگار نهاد در حالیکه شما در باره امالی مفید ب/2 و برای امالی طوسی ب/3 تعیین اعتبار کرده اید.از اینکه این جدول و معیارها را به گونه خلاصه در سایت گذاشته اید بسیار ممنونم

  5. عباس پسندیده 19 اردیبهشت 1394 - 16:24

    با سلام و عرض ادب و احترام خدمت شما استاد بزرگوار که حق فراوانی به گردن ما دارید
    توجه به اعتبار منبع در کارهای غیر فقهی خیلی کم است. من همیشه به کتاب حضرتعالی ارجاع میدادم؛ ولی این کار را آسان تر می کند.
    چه خوب می شود اگر روزی در کنار احادیث یک موضوع، رتبه بندی منبع هم وارد شود و میزان اعتبار هر کدام مشخص شود تا بدانیم مطلب یا نظریه برداشت شده، چقدر اعتبار منبع دارد.
    سایه تان مستدام
    ارادتمند شما

  6. سید الذاکرین 22 اردیبهشت 1394 - 23:45

    به نظرم موضوع تحقیق هم باید ملاحظه شود. مثلا لهوف در پژوهش تاریخی یا تفسیر قمی در تحقیقات تفسیری نوعی امتیاز حساب نمیشود؟

  7. مهران شفيعي 03 آذر 1394 - 22:23

    با سلام بر استاد عزيز من خيلي تخصص در زمينه حديث شناسي ندارم ولي به نظرم رسيد اگر به جاي ترتيب الفبايي كه خيلي دخلي در ماجرا ندارد ترتيب رتبي مي شد براي خواننده بهتر بود.
    (ترتیب الفبایی برای مراجعه و یافتن کتاب مناسبتر است.ولی ترتیب رتبی هم فواید دیگر دارد.در آینده فهرست رتبی را نیز بدان می افزایم. طباطبایی)

یادداشت ها

کتاب ها

مقالات